ข่าวสารเกี่ยวกับวงการศาสนา โดยเฉพาะข่าวด้านลบของพระภิกษุและองค์กรทางศาสนา มักมีคุณค่าเชิงข่าวสูงกว่าข่าวทั่วไป เพราะศาสนาไม่ได้เป็นเพียงเรื่องความเชื่อส่วนบุคคล หากยังเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม สังคม และความคาดหวังของผู้คนจำนวนมาก” 

เมื่อบุคคลที่ตกเป็นข่าว คือ พระภิกษุ ความคาดหวังที่สังคมมีต่อพระก็ยิ่งสูงขึ้น พระควรเป็นอย่างไร? พระควรดำเนินชีวิตอย่างไร? อะไรคือสิ่งที่พระทำได้ และอะไรคือสิ่งที่พระทำไม่ได้?

คำถามเหล่านี้ดูเหมือนเป็นคำถามง่าย ๆ แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกลงไป เราอาจพบว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่พระภิกษุเพียงฝ่ายเดียว แต่อยู่ที่ความเข้าใจของสังคมที่มีต่อคำว่า “พระ” และ “พระวินัย” ด้วย

เมืองพุทธกับภาพพระที่เราอยากเห็น

ประเทศไทยถูกเรียกว่า “เมืองพุทธ” มาเป็นเวลานาน ภาพจำของสังคมเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาจึงมีอยู่มากมาย ทั้งวัดวาอาราม พระพุทธรูป การทำบุญ ตักบาตร ฟังธรรม และการแสดงความเคารพต่อพระภิกษุ

ภาพเหล่านี้ทำให้เกิดภาพอีกภาพหนึ่งตามมา นั่นคือ “พระในอุดมคติ”

♦ พระควรสงบ
♦ พระควรสำรวม
♦ พระไม่ควรข้องเกี่ยวกับเรื่องทางโลก
♦ พระไม่ควรมีความต้องการแบบคนทั่วไป
♦ พระไม่ควรจับเงิน
♦ พระไม่ควรเดินห้าง
♦ พระไม่ควรมีความสัมพันธ์กับผู้หญิง
♦ พระควรเป็นไปตามสิ่งที่เราคิดว่าพระควรเป็น

เมื่อพระภิกษุรูปหนึ่งดำเนินชีวิตไม่ตรงกับภาพดังกล่าว ความรู้สึกผิดหวัง โกรธ หรือประณามจึงเกิดขึ้นได้ง่าย และบางครั้ง สิ่งที่สังคมกำลังปกป้องอาจไม่ใช่พระวินัย แต่เป็น “ภาพพระ” ที่สังคมสร้างขึ้นเอง 

นี่คือจุดที่น่าสนใจ เพราะเมื่อภาพในหัวของเราไม่ตรงกับความเป็นจริง เราอาจไม่ได้กลับไปตรวจสอบความจริง แต่กลับพยายามบังคับความจริงให้กลับมาตรงกับภาพที่เราเชื่อ

เมื่อพระในชีวิตจริงไม่ตรงกับพระในตำรา

ข่าวพระภิกษุมีความสัมพันธ์ทางเพศ พระจับเงิน พระเดินห้าง หรือพระมีพฤติกรรมที่ถูกมองว่าไม่เหมาะสม มักสร้างปฏิกิริยารุนแรงในสังคม

การตั้งคำถามว่า “ผิดพระวินัยหรือไม่” เป็นเรื่องหนึ่ง แต่การด่าทอ เหยียดหยาม ประจาน หรือเรียกร้องให้ใช้กฎหมายบ้านเมืองลงโทษ เป็นอีกเรื่องหนึ่ง สองเรื่องนี้ไม่ควรถูกทำให้กลายเป็นเรื่องเดียวกัน

พระวินัยมีระบบของมันเอง กฎหมายบ้านเมืองก็มีระบบของมันเอง และการผิดพระวินัยก็ไม่ได้หมายความว่า การกระทำนั้นจะกลายเป็นความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ

ในทางกลับกัน หากการกระทำของพระภิกษุเข้าข่ายความผิดตามกฎหมายบ้านเมือง ก็ต้องพิจารณากันตามกฎหมายในส่วนของกฎหมายนั้น ไม่ใช่เอาพระวินัยมาแทนที่กฎหมาย

พระวินัยไม่ใช่กฎหมาย

พระวินัยเป็นระบบข้อปฏิบัติสำหรับพระสงฆ์ เป็นส่วนหนึ่งของพระพุทธศาสนาที่ทำหน้าที่กำกับการดำเนินชีวิตของภิกษุและความสัมพันธ์ภายในสงฆ์ การมีอาบัติ การออกจากอาบัติ การอยู่กรรม การแสดงอาบัติ ตลอดจนกระบวนการจัดการปัญหาภายในสงฆ์ ล้วนมีวิธีการเฉพาะของพระวินัย

ดังนั้น เมื่อภิกษุล่วงละเมิดพระวินัย สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้มีลักษณะเดียวกับการที่พลเมืองกระทำผิดกฎหมายแล้วถูกนำตัวเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมของรัฐ พระวินัยจึงไม่ควรถูกอธิบายอย่างง่าย ๆ ว่าเป็น “กฎหมายของพระ” เพราะแม้จะมีลักษณะเป็นข้อกำหนดและมีผลจากการละเมิด แต่ระบบ ความมุ่งหมาย และกระบวนการของพระวินัยแตกต่างจากกฎหมายของรัฐ ที่สำคัญ การลงโทษทางสังคมไม่ใช่สิ่งเดียวกับการจัดการอาบัติตามพระวินัย

กรณีปาราชิก: พระวินัยไม่ได้บอกว่า “ทำได้”

ประเด็นหนึ่งที่บทความเดิมของผู้เขียนต้องทบทวนให้ชัดเจน คือเรื่องพระภิกษุกับการเสพเมถุน 

ไม่ควรกล่าวว่า “พระมีเมียได้” หรือ “พระไม่ได้ถูกห้ามมีเมีย เพียงแต่ถ้ามีแล้วค่อยปาราชิก” ถ้อยคำเช่นนั้นทำให้ความหมายของพระบัญญัติคลาดเคลื่อน พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ บัญญัติไว้ชัดว่า ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม ภิกษุนั้นเป็นปาราชิกและหาสังวาสมิได้

กล่าวอย่างง่ายที่สุดคือ การเสพเมถุนเป็นการละเมิดสิกขาบทปาราชิก มิใช่สิ่งที่พระสามารถเลือกทำได้โดยยังคงสถานะภิกษุไว้ตามปกติ ปาราชิกจึงเป็นกรณีที่แตกต่างจากอาบัติประเภทที่สามารถแสดงอาบัติหรือแก้ไขตามกระบวนการของพระวินัยได้ ตรงนี้เองที่สังคมควรเรียนรู้ความแตกต่างระหว่าง “การตรวจสอบ” กับ “การประจาน”

เมื่อพระวินัยกำหนดผลของการกระทำไว้อย่างไร ก็ต้องพิจารณาตามพระวินัยนั้น แต่ไม่ได้หมายความว่า สังคมจะต้องเพิ่มโทษอีกชั้นหนึ่งด้วยการทำให้ผู้ถูกกล่าวหากลายเป็นเป้าหมายของความเกลียดชัง

แล้วพระวินัยเปลี่ยนแปลงได้หรือไม่?

ในพระไตรปิฎกมีเรื่องที่พระอานนท์กล่าวว่า ก่อนปรินิพพาน พระพุทธเจ้าตรัสว่าสงฆ์หากประสงค์สามารถถอน “สิกขาบทเล็กน้อย” ได้ แต่พระอานนท์ไม่ได้ทูลถามต่อว่าสิกขาบทใดคือสิกขาบทเล็กน้อย

เมื่อถึงคราวสังคายนา จึงเกิดความเห็นแตกต่างกันว่าสิกขาบทใดควรถือว่าเป็นสิกขาบทเล็กน้อย และในที่สุดมีแนวทางให้คงสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ ไม่บัญญัติเพิ่มและไม่ถอนพระบัญญัติเดิม

ดังนั้น การกล่าวอย่างรวบรัดว่า “พระวินัยเปลี่ยนแปลงได้ตามกาล” อาจง่ายเกินไป

สิ่งที่ควรพูดให้แม่นยำกว่าคือ พระวินัยมีบริบทของการบัญญัติ มีเหตุแห่งการบัญญัติ มีวิธีวินิจฉัย และมีรายละเอียดจำนวนมากที่ต้องทำความเข้าใจตามบริบท ไม่ควรหยิบข้อใดข้อหนึ่งออกจากระบบทั้งหมดแล้วนำมาใช้เป็นเครื่องมือพิพากษาคนอื่น

การเข้าใจพระวินัยจึงไม่ใช่เพียงการจำว่า “ข้อไหนห้ามอะไร” แต่ต้องเข้าใจด้วยว่า สิกขาบทนั้นเกิดขึ้นเพราะอะไร ใช้กับกรณีใด มีองค์ประกอบอะไร และมีวิธีจัดการอย่างไรเมื่อเกิดการละเมิด

พระวินัยมีทั้งการยอมรับความผิดและกระบวนการแก้ไข

พระวินัยไม่ได้มีแต่การลงโทษ สำหรับอาบัติบางประเภท มีระบบการแสดงอาบัติหรือกระบวนการแก้ไขตามที่พระวินัยกำหนดไว้ ขณะที่ปาราชิกเป็นกรณีที่แตกต่างออกไป เพราะผลของการละเมิดคือความพ่ายแพ้และไม่สามารถอยู่ร่วมในสังวาสของภิกษุต่อไปได้

สิ่งนี้ทำให้เราเห็นบางอย่างที่สำคัญ พระวินัยไม่ได้ถูกออกแบบมาเพียงเพื่อสร้าง “ความเจ็บปวด” แต่มีระบบในการจัดการความผิด การยอมรับ การแก้ไข และการรักษาความเป็นระเบียบของหมู่สงฆ์

เมื่อเป็นเช่นนั้น การที่คนนอกจะนำพระวินัยไปใช้เป็นเครื่องมือในการประจานพระภิกษุ จึงเป็นเรื่องที่ควรตั้งคำถาม เพราะการประจานอาจทำให้คนเจ็บปวด แต่ไม่ได้หมายความว่าความเจ็บปวดนั้นจะทำให้เกิด “ความรู้”

จากพระวินัยสู่การล่าแม่มดทางสังคม

สิ่งที่น่ากังวลมากกว่าพฤติกรรมของพระภิกษุบางรูปเสียอีก คือวิธีที่สังคมตอบสนองต่อพฤติกรรมนั้น

เราสามารถตรวจสอบได้

เราสามารถตั้งคำถามได้

เราสามารถวิพากษ์วิจารณ์ได้

และหากพบการกระทำผิด ก็สามารถดำเนินการตามระบบที่เกี่ยวข้องได้ แต่ระหว่าง “ตรวจสอบ” กับ “ล่าแม่มด” มีเส้นบาง ๆ คั่นอยู่ เมื่อใดที่สังคมไม่สนใจข้อเท็จจริง ไม่สนใจองค์ประกอบของความผิด ไม่สนใจกระบวนการที่ควรใช้ แต่สนใจเพียงว่าคนคนหนึ่งจะต้องถูกทำให้อับอาย ถูกประณาม และถูกทำให้เจ็บปวดเพียงใด เมื่อนั้น เราอาจไม่ได้กำลังปกป้องศาสนา เราอาจกำลังใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการลงโทษคน

“พุทธ” ไม่ควรเหลือเพียงการตัดสิน

คำว่า “พุทธ” มีความหมายเกี่ยวข้องกับการตื่น รู้ และการรู้แจ้ง

ถ้าเราบอกตนเองว่าเป็นชาวพุทธ แต่เมื่อพบคนที่ทำผิด เรากลับรีบตัดสินโดยไม่ตรวจสอบเหตุ ปัจจัย และข้อเท็จจริง เรากำลังใช้สิ่งที่เรียกว่า “พุทธ” เพื่อสร้างความรู้ หรือกำลังใช้มันเพื่อสร้างความเชื่อของเราเอง?

การรู้ว่าพระรูปหนึ่งผิดพระวินัย เป็นเรื่องหนึ่ง การรู้ว่าผิดข้อใด ผิดอย่างไร มีองค์ประกอบอะไร และพระวินัยกำหนดวิธีจัดการอย่างไร เป็นอีกเรื่องหนึ่ง และการรู้ว่าเราควรปฏิบัติต่อคนที่กระทำผิดอย่างไร ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง สามเรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องเดียวกัน

ธรรมะไม่ใช่พระวินัย พระวินัยไม่ใช่กฎหมาย

บางทีสิ่งที่สังคมไทยต้องเรียนรู้ใหม่อาจไม่ใช่เรื่องว่า “พระควรเป็นอย่างไร” แต่คือการกลับมาถามว่า เราเข้าใจพระวินัยจริงหรือยัง? เราเข้าใจกฎหมายจริงหรือยัง? และเราเข้าใจธรรมะจริงหรือยัง? พระวินัยมีหน้าที่ของพระวินัย กฎหมายมีหน้าที่ของกฎหมาย ธรรมะมีพื้นที่ของธรรมะ

การนำสิ่งหนึ่งไปแทนที่อีกสิ่งหนึ่ง อาจทำให้เกิดความสับสนทั้งในทางศาสนาและในทางสังคม พระที่ผิดพระวินัยควรถูกตรวจสอบตามพระวินัย ผู้ที่กระทำผิดกฎหมายควรถูกดำเนินการตามกฎหมาย แต่ไม่ว่าคนคนนั้นจะเป็นใคร การประณาม เหยียดหยาม หรือทำให้เขาเจ็บปวด ไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็น “ธรรมะ” โดยอัตโนมัติ เพราะการทำให้คนเจ็บ ไม่ได้แปลว่าเราทำให้เขาเกิดความรู้ การลงโทษไม่ได้แปลว่าเกิดการเรียนรู้ และการชนะในการประณามใครสักคน ไม่ได้แปลว่าเราเข้าใจความจริงมากกว่าเขา

ท้ายที่สุดแล้ว หากเราจะเรียกตัวเองว่าเป็น “พุทธ” บางทีสิ่งที่ควรเริ่มต้นอาจไม่ใช่การถามว่า

“เขาผิดหรือไม่?”  แต่ควรถามก่อนว่า “เรารู้อะไรจริง และเรากำลังตัดสินเขาจากอะไร?”

เพราะการรู้เหตุ
รู้ปัจจัย
รู้สถานการณ์
รู้ผลของการกระทำ
และยอมรับความจริงที่เกิดขึ้น

อาจสำคัญกว่าการรีบตัดสินว่า

ใครเป็นคนดี และใครเป็นคนเลว

““เมื่อเราพูดออกไปแล้ว เราพร้อมรับผิดชอบต่อผลของคำพูดนั้นหรือยัง”“