เริ่มจากการชวนมองไปที่อุตสาหกรรมเพลง

ปัจจุบันบทเพลงจำนวนมากที่ถูกได้ยินในตลาดโลกถูกสร้างขึ้นตามสูตรสำเร็จ—ท่อนฮุคที่ติดหู, จังหวะที่คุ้นเคย, และเนื้อหาที่ไม่เสี่ยงต่อการถูกปฏิเสธจากผู้ฟัง ตัวอย่างเช่น ศิลปินไทยที่ต้องปรับแนวเพลงให้เข้ากับตลาดสากลเพื่อให้มีโอกาสไปไกลในเวทีโลก แม้จะช่วยให้ศิลปินมีพื้นที่ แต่ก็เสี่ยงต่อการสูญเสียเอกลักษณ์ทางดนตรีที่สะท้อนวัฒนธรรมเฉพาะตัว

เพ่งพิศน์ไปวงการภาพยนตร์

ฮอลลีวูดเต็มไปด้วยปรากฏการณ์ Twin Films—หนังที่มีพล็อตคล้ายกันออกฉายในปีเดียวกัน เช่น หนังหายนะโลกแตก หรือหนังมายากลที่แทบไม่ต่างกัน รวมถึง Mockbusters ที่ตั้งใจเลียนแบบหนังดังเพื่อเกาะกระแส ผลลัพธ์คือการลดทอนคุณค่าของการเล่าเรื่องใหม่ ๆ และทำให้ตลาดเต็มไปด้วยผลงานที่ซ้ำซ้อน

คอนเทนต์โซเชียลมีเดีย ใกล้ตัวสุด 

แพลตฟอร์มดิจิทัลผลักดันให้ผู้สร้างคอนเทนต์ผลิตซ้ำตามสิ่งที่อัลกอริทึมชอบ เช่น การรีไซเคิลคอนเทนต์เดิมในหลายแพลตฟอร์ม หรือการทำตามเทรนด์ที่กำลังมาแรง แม้จะช่วยให้เข้าถึงผู้ชมได้มากขึ้น แต่ก็ทำให้ความสดใหม่และความแตกต่างหายไป

จากมนุษย์ที่มีสมอง สรรค์สร้างความคิดที่ควรสร้างสรรค์ กลายเป็นเครื่องอัดสำเนาอันไร้จิตวิญญาณ แรงบันดาลใจถูกแทนที่ด้วยสูตรสำเร็จ

ความคิดสร้างสรรค์ถูกลดทอนเหลือเพียงการทำตามแบบแผนที่ตลาดหรือระบบนิยม ผลงานจึงไม่ใช่การสะท้อนตัวตนของผู้สร้าง แต่เป็นการตอบสนองต่อเสียงส่วนใหญ่ที่บอกว่า “แบบนี้ถูกใจ” หรือ “แบบนี้ขายได้” —สิ่งที่เหมือนกันไปหมดจนไม่เหลือความหมายของความเป็นเอกลักษณ์

มันคือ Content หรือ เนื้อหา ที่ถูกใจระบบ !

แพลตฟอร์มดิจิทัลในปัจจุบันทำหน้าที่เป็นตัวกรองรสนิยมไปพร้อมกับทำหน้าที่ควบคุมรสนิยมโดยอัตโนมัติ อัลกอริทึมเลือกสิ่งที่ “ควรจะถูกใจ” ให้ผู้ชมเห็น และผลักดันให้ผู้สร้างต้องปรับผลงานให้เข้ากับสิ่งนั้นเพื่อให้มีโอกาสถูกมองเห็นมากขึ้น ผลงานจึงถูกกำหนดโดยระบบมากกว่าความตั้งใจของผู้สร้างเอง เป็นระบบอุปทานหมู่ทำงานเหมือนเครื่องจักรที่คัดกรองและกำหนดว่าอะไรควรอยู่ อะไรควรถูกผลิตซ้ำ ผลงานที่แตกต่างหรือท้าทายกรอบมักถูกผลักออกไปอยู่ชายขอบ ขณะที่สิ่งที่ “ปลอดภัย” และ “เป็นที่นิยม” ถูกผลิตซ้ำจนกลายเป็นมาตรฐานกลางที่ทุกคนคุ้นเคย

ผลกระทบคือ:

• ต่อผู้สร้าง: สูญเสียความเป็นเอกลักษณ์ ต้องทำตามระบบเพื่อความอยู่รอด
• ต่อผู้บริโภค: ได้รับคอนเทนต์ที่ซ้ำซ้อนและจำกัดความหลากหลาย

การสูญเสียความเป็นตัวตน

เมื่อทุกผลงานถูกสร้างขึ้นเพื่อให้ถูกใจระบบ ความเป็นเอกลักษณ์ของผู้สร้างก็ถูกกลืนหายไป ความคิดที่ควรจะสะท้อนความเป็นมนุษย์—ความหลากหลาย ความไม่สมบูรณ์ ความแปลกใหม่—กลับถูกแทนที่ด้วยความเหมือนที่ไร้ชีวิตชีวา โลกจึงเสี่ยงที่จะกลายเป็นพื้นที่ที่ไร้เสียงเฉพาะตัว

ท้ายที่สุด ผมอาจจะต้องกล่าวคำขออภัย ที่ยังไม่อาจจัดยอมรับสิ่งเหล่านี้ให้อยู่ในประเภทของ “ผลงานศิลปะ” ได้ เพราะผลงานศิลปะควรสะท้อนความหลากหลายและความเป็นมนุษย์ ไม่ใช่ถูกแทนที่ด้วยสำเนาที่ไร้จิตวิญญาณ ไร้แรงบันดาลใจ เหลือเพียงการทำตามสูตรสำเร็จ 

คำถามที่อาจจะไม่ควรต้องถาม 

1. ศิลปะยังเป็นศิลปะอยู่หรือไม่ หากมันถูกสร้างขึ้นเพื่อสนองระบบมากกว่าการสะท้อนความเป็นมนุษย์?
2. ความคิดสร้างสรรค์ยังมีค่าอยู่หรือไม่ หากทุกคนถูกบังคับให้คิดเหมือนกัน?
3. เราจะยังสามารถเรียกสิ่งนั้นว่า “ผลงานศิลปะ” ได้หรือไม่ หากมันเป็นเพียงสำเนาที่ไร้จิตวิญญาณ?

บทสรุป

ศิลปะที่ถูกใจระบบอาจทำให้เกิดความรู้สึกสบายใจ เพราะมันคุ้นเคย และเป็นที่ยอมรับ แต่หากโลกทั้งใบเต็มไปด้วยสำเนาที่ไร้การสร้างสรรค์ มนุษย์เราอาจสูญเสียสิ่งสำคัญที่สุดไป — ความเป็นมนุษย์ที่แตกต่างและเสียงเฉพาะตัวต่างหาก ที่ทำให้โลกนี้มีสีสัน มันเกิดจากศักยภาพสมองที่ทำได้มากกว่า จดจำและทำตามกัน